Алабуга нуры

Иҗат ру­хы урам­нар бәй­ге­сен­дә

Та­тар авыл­ла­ры­ның җыр­га-моң­га, нә­фис сүз­гә ос­та­лык­та­гы урам­нар бәй­ге­се­нең стар­тын кем баш­лап җи­бәр­гән­дер, әй­түе кы­ен, тик Ала­бу­га ра­йо­нын­да­гы ош­бу бик тә ки­рәк­ле га­мәл­не Ис­ке Юраш авы­лын­да баш­лап җи­бәр­де­ләр ке­бек.

Әле­ге ча­ра­лар­ның ха­лык та­лант­ла­рын бар­лау­да һәм алар­ның иҗа­ди мөм­кин­лек­лә­рен үс­те­рү­дә алыш­тыр­гы­сыз ысул икә­нен әл­бәт­тә ин­де бе­рен­че­ләр­дән бу­лып мил­ли-мә­дә­ни тор­мыш­ның үзә­ген­дә кай­нау­чы мә­дә­ни­ят хез­мәт­кәр­лә­ре бе­леп-си­зеп то­ра. Тә­вә­кәл­ләп баш­лау гы­на ки­рәк бит ул, ан­на­ры бер эз­гә са­лып дә­вам итү әл­лә­ни кат­лау­лы­лык ту­дыр­мый. Мо­ны ях­шы аң­ла­ган Ил­мәт мә­дә­ни­ят йор­ты ди­рек­то­ры На­зи­мә Әмир­җа­но­ва һәм сән­гать җи­тәк­че­се Фәү­зия Төх­бә­тул­ли­на (Юраш­лы­лар­дан кү­реп­тер ин­де) бы­ел­ның 8 март бәй­рә­ме көн­нә­рен­дә урам­нар бәй­ге­сен Зиң­гәр ура­мын­да яшәү­че­ләр (һәм ан­да кай­чан­дыр яшә­гән) оеш­тыр­ган кон­церт-ки­чә бе­лән баш­лап җи­бәр­де­ләр. Ул кон­церт-та­ма­ша­да 5 яшь­тән алып яше 70кә җит­кән үзеш­чән­нәр би­е­де дә, нә­фис сүз­гә хи­рыс­лы­гын күр­сәт­те, җы­ру да суз­ды һәм скетч та уй­на­ды. Яңа­лык бул­ган хо­зур ман­за­ра­га та­ма­ша­чы зал ту­ты­рып җы­ел­ган иде. Шу­лай бул­мый­ча да: та­гын кай­чан Ил­мәт та­ри­хы­ның ае­рыл­гы­сыз бер өле­ше бул­ган Зиң­гәр ура­мы ке­ше­лә­ре ту­рын­да ту­лы мәгъ­лү­мат­ны ише­тер идең дә, та­гын кай­чан кем­нәр­нең­дер ба­шын­нан кич­кән ис­тә­лек-ха­ти­рә­лә­ре бе­лән ур­так­ла­шу­ын тың­лар идең.

Зиң­гәр ура­мын­да ту­ып-үс­кән­нәр ара­сын­нан ин­же­нер-хи­мик та, та­биб һәм эш­мә­кәр, укы­ту­чы вә ме­ха­ни­за­тор, са­вым­чы һәм хәр­би, тәр­тип сак­чы­сы бер­лә кол­хоз рә­и­се, ар­тист һәм та­гын күп төр­ле про­фес­сия ке­ше­лә­ре чы­кан икән бит. Алар­ның бәгъ­зе­лә­ре әле һа­ман үз­лә­ре­нә һәм җәм­гы­ять­кә фай­да ки­те­реп эш­чән­лек­лә­рен дә­вам итә, бе­риш­лә­ре ла­ек­лы ял­га чык­кан, ә кай­бе­рәү­ләр фа­ни­лык­тан мәң­ге­лек ба­кый дөнь­я­га күч­кән.

Ул чак­та­гы җан­лы ки­чә­нең сце­на­ри­ен Мә­дә­ни­ят йор­ты хез­мәт­кә­ре Н. Әмир­җа­но­ва һәм Ф. Төх­бә­тул­ли­на яз­ган, аны исә кы­зык­лы вә ма­вык­тыр­гыч итеп сәх­нә­дән алып ба­ру­чы, Ала­бу­га шә­һәр гим­на­зи­я­сен­дә та­тар те­ле һәм әдә­би­я­тын­нан бе­лем би­рү­че (чы­гы­шы бе­лән шу­шы урам­нан) Тәгъ­зи­мә Мар­да­но­ва бул­ды. Әй­тер­гә ки­рәк, кон­церт-ки­чә­дән ха­лык ка­нә­гать ка­лып, үзе­нә ру­хи азык алып та­ра­лыш­ты.

Ин­де ме­нә 4 но­ябрь ки­чен­дә күр­кәм тра­ди­ци­я­гә әве­ре­леп ба­ру­чы "У­рам­нар бәй­ге­се"­нең чи­рат­та­гы чы­гыш ясау­чы­сы сый­фа­тын­да Мә­дә­ни­ят йор­ты сәх­нә­сен­дә Үзәк урам үзеш­чән­нә­рен кү­рә­без. Кон­церт-та­ма­ша­ның сце­на­ри­ен бу юлы ош­бу урам ту­за­нын­нан бе­рен­че адым­на­рын ат­лап кит­кән, хә­зер Ала­бу­га мәк­тәп­лә­ре­нең бер­сен­дә та­тар те­ле укы­ту­чы - Ми­ләү­шә Әх­тәм­җа­но­ва яз­ган.

- Ту­ган авыл, ту­ган ни­гез, авы­лым урам­на­ры...,- дип баш­лый ул сү­зен зал­да­гы та­ма­ша­чы­лар­ны сә­лам­лә­гән­нән соң. - Бу сүз­ләр­нең ни дә­рә­җә­дә га­зиз һәм якын икә­нен адәм ба­ла­сы ту­ган җи­рен­нән ае­ры­лып, чит як­лар­га кит­кәч ке­нә аң­лый, ди­ләр. Бу чын­нан шу­лай. Кай­да гы­на бул­ма­сын, ин­са­ни зат ту­ган авы­лын, үзе ту­ып-үс­кән урам­на­рын, йор­тын-җи­рен са­гы­нып яши. Чөн­ки нәкъ ме­нә шул урам­нар­да ул тәү­ге адым­на­рын ат­ла­ган, ан­да аның әти-әни­се, әби-ба­ба­ла­ры яшә­гән, авы­лы зи­ра­тын­да ту­ган­на­ры­ның, нә­сел дә­ва­мы­на баш­лан­гыч бир­гән га­зиз­лә­ре­нең из­ге сө­як­лә­ре мәң­ге­лек сы­е­ну уры­ны тап­кан...

Ош­бу баш­ла­мы бе­лән яңа­лык та ач­мый Ми­ләү­шә ха­ным, сүз­лә­рен­дә юга­ры па­фос та юк ке­бек. Тик алар бер­кем­не дә би­та­раф кал­дыр­мый тор­ган­дыр, ке­ше те­лә­сә-те­лә­мә­сә, үзе­нең ту­ган ура­мын, ба­ла­ча­гын, якын­на­рын, күр­ше-ти­рә­сен хә­тер илә­ге аша кү­зал­дын­нан үт­кә­рә бу­лыр.

Әнә ич га­ди авыл ке­ше­се ин­де ши­гырь­дә­ге ли­рик ге­рой об­ра­зын­да бо­лай дип сөй­ли: - Төш­лә­ре­мә ке­реп йө­дәт­тең дә,

Са­гы­ну хис­лә­рем­не ты­ял­мый,

Очар кош­лар төс­ле ка­нат­ла­нып,

Си­ңа кайт­тым, ту­ган авы­лым...

Бар­лык авыл­даш­ла­ры, ту­ган­на­ры ал­дын­да баш игән­нән соң ул, нос­таль­ги­я­гә би­ре­леп, туф­ра­гын­да ау­нап үс­кән ура­мы буй­лап үтәр­гә тәкъ­дим ясый:

- Ура­мым­ны ис­кә ал­ган са­ен

Як­ты­ра­лар кү­ңел көз­лә­рем.

Йө­рә­гем­дә мәң­ге иңеп кал­ган

Шун­да уй­нап үс­кән эз­лә­рем.

Узыйк әле, дус­лар, шул эз­ләр­дән

Ис­кә алыйк әле үт­кән­не...

"Ү­зәк" ура­мы­ның үт­кә­не­нә күз сал­саң (һичь­ю­гы әл­лә­ни ерак бул­ма­ган 40-50 елы­на), ан­да яшә­гән һәм әле дә го­мер итү­че ке­ше­ләр­нең шак­тый өле­шен мак­тау­лы һө­нәр ия­лә­ре - укы­ту­чы­лар тәш­кил ит­кә­нен кү­рә­сең. Алар: Ис­ке Юраш ур­та мәк­тә­бен­дә уз­ган га­сыр­ның 50-60 ел­ла­рын­да ук мәгъ­ри­фәт учак­ла­рын ка­быз­ган Әни­сә апа (хә­зер ин­де мәр­хү­мә) һәм Хәй­дәр абый Га­лиул­ли­нар, Риф­кать абый (шу­лай ук ва­фат) бе­лән Рәй­сә апа За­ки­ров­лар, Нә­зи­рә апа Ну­рул­ли­на, Зөл­фия апа Хә­би­бул­ли­на, Сә­ки­нә апа Ша­ки­ро­ва, Су­фия апа Хө­сә­е­но­ва, Габ­дел­бәр Са­фин (ин­де мәр­хүм) ке­бек фи­да­карь­ләр. Ә шу­шы ук урам­нан чык­кан әл­лә ни­чә мө­гал­лим баш­ка тө­бәк­ләр­дә укы­ту-тәр­бия эш­лә­ре алып бар­ган һәм әле дә алып ба­ру­ын дә­вам итә.

За­ма­нын­да зур күр­сәт­кеч­ләр­гә иреш­кән күп сан­лы са­вым­чы­лар­ны да бир­гән икән ич "Ү­зәк" ура­мы. Әле ко­яш көн­чы­гыш та­раф­та­гы күк йө­зен җәй­ге ал­су­лык­ка ма­нып кы­на кил­гән бер­ва­кыт­та ир­тән­ге тәм­ле йо­кы­сын­нан бү­ле­неп Рәм­зия, Ай­сы­лу, Нә­кыя, Гөл­дар, Әми­нә, Са­ра, Фә­хер­нур, Фа­и­мә, Хә­ли­мә, Ди­лә­рия, Су­фия апа­лар­ның бер-бер арт­лы иха­та­ла­рын­нан чы­гып, фер­ма­да­гы сөт­ле­би­кә­лә­ре яны­на ашы­гуы кү­зал­ла­на (бер­нин­ди кон­церт но­мер­лар­сыз гы­на бар­ган ми­кән­ни оч­ра­шу-ки­чә дип ап­ты­рый күр­мә­гез: 8-9 яшь­лек ма­лай һәм өч кыз­чык­тан тор­ган мил­ли ки­ем­дә­ге бию төр­ке­мен­нән баш­лап әле һа­ман Т-150 трак­то­рын­да эш­ләү­че 67 яшь­лек җыр­чы Хә­ниф ага Хә­би­бул­лин һ.б. лар һәр төр һө­нәр ия­лә­рен вә өл­кән­нәр­не бию-ши­гырь-җыр-ба­ла­лай­ка­да уй­нау­ла­ры бе­лән хуш­лан­дыр­ды­лар). За­ма­нын­да тир тү­геп иген ик­кән, тер­лек­че­лек­тә мул итеп сө­тен һәм итен җи­теш­тер­гән ке­ше­ләр дә яши бу урам­да. Шун­дый­лар­дан: Зин­нур, Вә­кил, Рә­шит, На­зир, Фә­рит, Хә­ниф, Эду­ард абый­лар­ны (Эду­ард абый ме­нә бер­ни­чә ел үзе­нең КФХ­сын оеш­ты­рып җи­бәр­де һәм дис­тә­ләп ке­ше­не эш бе­лән тәэ­мин ит­те) са­нап ки­тәр­гә ки­рәк. Ә ни­чек ике күр­ше Ху­җа абый (бер­се - ти­мер­че, икен­че­се - ал­дын­гы ме­ха­ни­за­тор), Ва­гиз, Ил­гиз, Габ­де­рә­шит, Ра­мил, Ра­фа­ил, Рә­вил абый­лар­ны ин­де ва­фат дип ке­нә оны­тыр­га ки­рәк ди. Алар­ның ла­ек­лы дә­вам­чы­ла­ры бу­лып ба­ла­ла­ры, онык­ла­ры ка­ла ич һәм, күп­че­ле­ге чит­тә бул­са­лар да, ил­гә-көн­гә фай­да ки­те­рү­лә­рен дә­вам итә­ләр.

"Ү­зәк" ура­мы­ның күр­кен арт­ты­рып һәм аны ямь­лән­де­реп, урам ча­тын­да әл­лә ка­ян бал­кып то­ру­чы ике кат­лы йорт ху­җа­сы Ил­дус Вә­ли­ев (соң­гы 20-25 ел­да ва­фат бул­ган авыл­даш­лар­ны гүр­гә иң­де­рү аның кат­на­шын­нан баш­ка үт­ми ди­яр­лек), ан­нан чак кы­на тү­бән­дә­рәк һәм кар­шы як­та шу­лай ук гүр­нә­чә­дәй ир­кен йорт өл­гер­теп кер­гән Ва­гиз Хә­би­бул­лин (ош­бу зат шәх­си ки­бе­тен­нән ри­зык һәм тәм-том са­тып авыл­даш­ла­рын ки­нән­де­рә), урам­ның ас­кы өле­шен­дә җый­нак һәм ма­тур өен кал­кыт­кан Фән­гас­ Ә­ми­нов һәр­кай­сы ур­та яшь­ләр­дә­ге ир зат­ла­ры һәм, ур­та урам­лы­лар­ның гы­на тү­гел, ә бө­тен авыл­ның да го­рур­лы­гы.

Озак ел­лар авыл со­ве­тын­да сәр­ка­тип ва­зи­фа­сын баш­кар­ган Әми­нә апа Әх­мәт­җа­но­ва, авыл ки­тап­ха­нә­се­нең 40 ел­га якын алыш­тыр­гы­сыз мө­ди­ре бул­ган Мә­ди­нә апа Хәй­рул­ли­на­лар бе­лән шу­лай ук го­рур­лан­мый­ча мөм­кин тү­гел. Хә­зер­ге ва­кыт­та ки­тап­ха­нә­не һәм "Та­тар авы­лы" му­зе­ен тәр­тип­тә то­ту­чы Миң­сы­лу Җа­ма­лет­ди­но­ва­га да рәх­мәт сүз­лә­ре иреш­те­рү ти­еш. Урам­ның иң өл­кән ке­ше­лә­ре: 91 яшен ту­ты­рып ки­лү­че Мө­ни­рә апа, 85 яшен күп­тән тү­гел бил­ге­ләп үт­кән Тәкъ­ми­лә апа, ти­гез тор­мыш­та бә­хет­ле олы­гай­ган 85 яшь­лек Рә­ши­дә апа һәм Баг­да­нур абый­лар да их­ти­рам­га ла­ек...

Кай­чан­дыр шау­лап-гөр­ләп тор­ган выл урам­на­ры бү­ген тын кал­ган, "Ү­зәк" ура­мын­да да шун­дый ук хәл. Аның яшел чи­рә­мен­дә ау­нап үс­кән ба­ла­лар ин­де күп­тән буй җит­ке­реп, үз­лә­ре әти-әни, ә кай­бер­лә­ре әби-ба­бай бул­ган­нар. Күп­лә­ре якын­да­гы һәм ерак­та­гы ка­ла вә са­ла­лар­га ба­рып ур­на­шып, шун­да та­мыр җәй­гән­нәр. Тик шу­лай да ту­ган туф­рак, ту­ган ни­гез тар­та бит ул.

Бу уңай­дан тор­мыш­ка чык­кан­чы ош­бу урам­да го­мер ки­чер­гән Су­фия апа Дәү­ләт­ши­на­ның (хә­зер ин­де мәр­хү­мә) шигъ­ри юл­ла­рын гыйб­рәт итеп ки­те­рә­се ки­лә:

- Йөр­мә­гез чит­тә каң­гы­ры­шып,

Кай­ты­гыз­чы, кит­кән ба­ла­лар.

Ко­чак җә­еп сез­не кар­шы алыр

Йорт­та кал­ган ял­гыз ана­лар...

Әйе, авыл ин­де (го­му­мән авыл­лар) кар­та­еп ба­ра, мон­нан 20-30-40 ел­лар элек­тә­ге ке­бек җәй­лә­рен су буй­ла­рын чыр-чу бе­лән ту­тыр­ган су ко­е­ну­чы, кыш­ла­рын боз өс­лә­рен­дә тал­дан ясал­ган хок­кей та­я­гы бе­лән шә­рә­кә куу­чы һәм тау­дан чаң­гы вә ча­на­да шуу­чы ба­ла­лар да юк (бул­ган­на­ры кам­питр­га "ба­гын­ган"). 2011 уку елын­да оп­ти­маль­ләш­те­рү сыл­та­вы бе­лән баш­лан­гыч мәк­тәп­не дә ябып куй­ган­нар. 2007 ел­ның җәй ур­та­сын­да, эре­лән­де­рү сыл­та­вы бе­лән, авыл ху­җа­лы­гы шир­ка­те­нең дә ки­нәт ке­нә эш­чән­ле­ген тук­тат­кан­нар һәм күр­ше ху­җа­лык­ка ку­шып куй­ган­нар (шун­нан бир­ле Мә­дә­ни­ят йор­ты кар­шын­да­гы ме­нә ди­гән ике кат­лы кир­печ­тән тө­зел­гән ида­рә би­на­сы ишек­сез-тә­рә­зә­сез ка­лып, шык­сыз су­ра­еп уты­ра). Ин­де ки­леп якын ай­лар­да авыл җир­ле үзи­да­рә­се­нең би­на ише­ге­нә дә йо­зак сал­мак­чы­лар ди (бул­ган­ны бе­те­рүе ан­сат бит ул, аны ка­бат ип­кә ки­те­рүе ге­нә кат­лау­лы).

Дөнь­я­да һәм ил­дә бар­ган гло­баль үз­гә­реш­ләр фо­нын­да рег­ресс­ка ду­чар ител­гән авыл­ны (авыл­лар­ны) бө­тен­ләй юк­ка чы­гу­дан сак­лап ка­лу өчен, мә­дә­ни­ят хез­мәт­кәр­лә­ре ини­ци­а­ти­ва­сы һәм авыл­даш­лар ты­рыш­лы­гы бе­лән оеш­ты­рыл­ган "У­рам­нар бәй­ге­се" кон­кур­сын, ми­ңа кал­са, һәр җир­дә га­мәл­гә кер­тер­гә ки­рәк. Чөн­ки бу та­тар авыл­ла­ры­ның мил­ли-мә­дә­ни үзен­чә­ле­ген, күп га­сыр­лар­дан кил­гән го­ре-га­дәт­лә­рен сак­лау, бу­ын­нар чыл­бы­рын өз­ми­чә, аны ки­лә­чәк­кә та­ны­ту өчен дә ки­рәк.

Ә ин­де шыг­рым ту­лы зал җый­ган (та­ма­ша­чы­лар күр­ше Морт, Юраш, Яде­гәр авыл­ла­рын­нан да кил­гән иде) "У­рам­нар бәй­ге­се"н­дә­ге "Ү­зәк" ура­мы чы­гы­шы­на кил­сәк, ул эс­та­фе­та­ны "Тау ба­шы" ура­мы һә­вәс­кәр­лә­ре­нә тап­шыр­ды. Алар­дан соң нәү­бәт ха­лык те­лен­дә "Ын­дыр ар­ты" һәм "Кав­каз" дип ата­лу­чы урам­нар­га җи­тә­чәк. Ала­ры ни бе­лән сө­ен­де­рер икән?

Фир­дә­вес ХУ­ҖИН

Ала­бу­га ра­йо­ны

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
  • 23 октября 2017 в 14:24
    Защити себя!
  • 12 января 2018 в 08:15
    2018 елда ничек яшәрбез
    Өметләр тулы яңа ел яңалыкларга да бай. Шул исәптән хокук өлкәсендә дә. Салым һәм пенсиягә кагылышлы законнар, ЮХИДИ норматив актлары үзгәреш кичерде, Хезмәт Кодексының, табигатьне саклау документларының кайбер маддәләре яңадан каралды.
    43
    0
    0
  • 22 января 2018 в 09:03
    2018 елда Татарстанда 681,4 миллион сумга 11 ресурс үзәге ремонтланачак Эш бирүчеләргә кирәкле кадрлар әзерләү өчен ресурс үзәкләрен капиталь ремонтлау программасына 2014-2017 елларда 2,7 миллиард сум акча тотылган.
    5
    0
    0
  • 22 января 2018 в 16:42
    Барысына да өлгерә Әле күпләр белмидер – Алабуга районы почта хезмәтенең Илмәт бүлекчәсендә халыкка газета-журналлар, хат тарату, пенсия өләшү һәм төрле коммуналь хезмәтләр өчен түләүләрне алуда менә биш елдан бирле авылның уңган-булган кыз-хатыны Раушания Габделбәр кызы Әминова хезмәт күрсәтә.
    2
    0
    0